Sadece C ve H varsa polar mı ?

Selin

New member
Sadece C ve H Varsa Polar mı? Bir Kimya Sorusu Üzerinden Küçük Bir Sınıf Hikâyesi

Sadece C ve H Varsa Polar mı? O Gün Tahtadaki Küçük Soru

Geçenlerde eski ders notlarımı karıştırırken, kenarına yıllar önce aceleyle yazılmış bir cümle gördüm:

“Sadece C ve H varsa polar mı?”

Komik olan şu ki, o cümleyi gördüğüm anda sadece kimya hatırlamadım. Bir sınıfı, tahtanın önünde yapılan uzun bir tartışmayı ve aslında çok basit görünen bir sorunun nasıl herkesin düşünme biçimini değiştirdiğini hatırladım.

O gün öğretmenimiz tahtaya sadece üç harf yazmıştı:

C - H

Sonra sınıfa dönüp:

“Bunun polar olup olmadığını söyleyin,” demişti.

Sınıf birkaç saniye sessiz kalmıştı.

Arka sıradan Mert hemen atılmıştı:

“C ve H varsa hidrokarbon olur hocam. Hidrokarbonlar apolardır.”

Mert'in cevabı hızlıydı. Hatta fazla hızlıydı. Çünkü öğretmenimiz gülümseyerek:

“Peki neden?” diye sordu.

İşte asıl hikâye o zaman başladı.

Bir Formülün Ardında Ne Var?

Mert çözüm üretmeyi seven biriydi. Bir problem karşısına çıktığında önce parçalarına ayırır, sonra en kısa yolu bulmaya çalışırdı. O gün de zihninde bir sınıflandırma yapmıştı:

Karbon + hidrojen → hidrokarbon → apolar.

Bunun sınav açısından işe yarayan bir kestirme olduğunu kabul etmek gerekir. Fakat kimyada ezberlenen sonuç ile sonucun neden doğru olduğu aynı şey değildir.

Öğretmenimiz tahtaya elektronegatiflik kavramını yazdı.

“Bir bağdaki elektronları atomlardan biri diğerine göre daha fazla çekiyorsa ne olur?”

Bu kez Elif söz aldı.

“Bağda yük dağılımı eşit olmaz. Yani bağ polar olabilir.”

Öğretmen başını salladı.

“Güzel. O zaman C-H bağı tamamen apolar mı?”

Sınıfta yine sessizlik oldu.

Elif, Mert'e baktı.

Mert de tahtaya.

Burada küçük ama önemli bir ayrım ortaya çıkmıştı:

Bir bağın polaritesi ile bütün molekülün polaritesi aynı şey değildir.

C-H bağında karbon ve hidrojenin elektronegatiflikleri birbirine oldukça yakındır. Pauling ölçeğinde karbon yaklaşık 2,55, hidrojen yaklaşık 2,20 değerindedir. Dolayısıyla C-H bağında küçük bir elektronegatiflik farkı vardır. Bu nedenle bağın tamamen “hiçbir şekilde polar karakter göstermediğini” söylemek bilimsel açıdan fazla keskin olur.

Fakat hidrokarbonların moleküler davranışını değerlendirirken C-H bağlarının küçük kutuplaşması çoğu temel kimya sorusunda molekülün apolar kabul edilmesini değiştirecek kadar büyük değildir.

İşte sorunun püf noktası tam buradaydı.

“C ve H Varsa Kesin Apolar” Demek Neden İşe Yarıyor?

Mert tahtaya doğru yürüdü.

“Yani hocam, sınavda C ve H görürsem apolar diyeceğim ama bunun sebebi bağın yüzde yüz apolar olması değil mi?”

“Evet,” dedi öğretmen. “Ama bir adım daha ileri git.”

Tahtaya şu formülleri yazdı:

CH₄

C₂H₆

C₃H₈

C₆H₆

Sonra:

“Bunların hepsinde yalnızca karbon ve hidrojen var. Bunlar hidrokarbon. Temel düzeyde moleküler polarite açısından apolar kabul edilirler.”

Elif araya girdi:

“Peki burada şekil de önemli mi?”

“Kesinlikle.”

Ve aslında sınıftaki en değerli soru buydu.

Çünkü molekül polaritesini anlamanın yolu yalnızca “hangi atomlar var?” diye bakmak değildir. Bağların polaritesi, molekülün geometrisi ve bağ dipollerinin birbirini nasıl etkilediği de önemlidir.

Örneğin metan molekülünde dört C-H bağı tetrahedral geometri içinde düzenlenir. C-H bağlarının her birindeki küçük dipol katkıları molekülün simetrik yapısı nedeniyle birbirini büyük ölçüde dengeler. Sonuçta metan net dipol momenti olmayan, yani temel kimya sınıflandırmasında apolar bir moleküldür.

Bu noktada Mert'in stratejik yaklaşımı ile Elif'in ayrıntıya dikkat eden yaklaşımı birbirini tamamlamaya başlamıştı.

Mert:

“Önce genel kuralı bil, sonra istisna veya ayrıntı varsa kontrol et.”

Elif:

“Ben de önce yapının tamamına bakarım. Çünkü tek bir bağın özelliği bütün molekülün özelliği olmayabilir.”

İkisinin de yöntemi farklıydı ama ikisi de aynı sonuca giden farklı yollar gösteriyordu.

Kimya Dersinden Hayata Açılan Kapı

Ders ilerledikçe konu garip bir şekilde kimyadan çıkıp insan ilişkilerine kadar uzandı.

Elif, “Bir şeyin küçük bir özelliğine bakıp tamamı hakkında karar vermek biraz insanları değerlendirmeye benzemiyor mu?” diye sordu.

Sınıf güldü.

Öğretmen de:

“Kimya size yalnızca molekül öğretmez. Bazen düşünme biçimi öğretir,” dedi.

Bu cümle o gün bana biraz sıradan gelmişti. Yıllar sonra düşününce daha anlamlı buluyorum.

Bir molekülü anlamak için tek bir bağa bakıp karar vermek yeterli olmayabilir.

Bir insanı anlamak için de tek bir davranışa bakmak çoğu zaman yeterli değildir.

Bir toplumun tarihini anlamak için de yalnızca tek bir olay seçip bütün resmi açıklamaya çalışmak aynı derecede yanıltıcı olabilir.

Bilimsel düşünmenin güzel taraflarından biri burada ortaya çıkıyor: Sonuca ulaşmadan önce hangi ölçekten baktığımızı sorgulamayı öğretmesi.

Karbonun Tarihi: Basit Bir Element, Büyük Bir Dünya

Karbon ve hidrojenin oluşturduğu bileşikler yalnızca ders kitaplarının konusu değil.

İnsanlık tarihinin büyük bölümünde karbon bileşikleriyle iç içe yaşadık.

Odun, kömür, petrol ve doğal gaz gibi enerji kaynaklarının tamamında karbon kimyası merkezi bir yere sahiptir. Sanayi Devrimi ile birlikte kömürün, daha sonra petrol ve doğal gazın ekonomik ve toplumsal önemi olağanüstü arttı.

Özellikle 19. ve 20. yüzyıllarda hidrokarbonların enerji üretiminde yaygınlaşması yalnızca fabrikaların çalışma biçimini değil, şehirlerin büyümesini, ulaşım sistemlerini, ticaret yollarını ve ülkelerin ekonomik ilişkilerini de değiştirdi.

Bugün “hidrokarbon” kelimesini yalnızca “C ve H'den oluşan bileşik” şeklinde düşünmek bu nedenle eksik kalabilir.

Çünkü hidrokarbonlar aynı zamanda modern dünyanın enerji tarihinin önemli bir parçasıdır.

Petrolün otomobillerden havacılığa, plastik üretiminden kimya endüstrisine kadar uzanan etkisi, karbon kimyasının toplumsal boyutunu açıkça gösterir.

Bir tarafta kimyasal olarak çoğunlukla apolar kabul edilen moleküller vardır.

Diğer tarafta bu moleküllerin oluşturduğu ekonomik ve çevresel sonuçlar.

Kimya bazen gerçekten şaşırtıcı bir yere götürüyor insanı.